** قوانین قضائی از منظر “عا” **
عدالت بعنوان ستون خلقت آنچنان ارزشمند میباشد که ضروریست تمام سعی خود را در برقراری آن صرف کنیم ، چراکه کم توجهی بآن موجب بازخواست الهی و نقطه تاریکی در کارنامه همه ما خواهد شد. در کتب عا با تشریح کیفی و کمی عدالت ابدی برای انسان از منظر علمی و قرآن ، به آثار آن توجه ویژه شده و بدقت مشخص میکند چرا لازمست قوانین جاری در جامعه اسلامی نیز متکی باین مفهوم عمیق باشد.
قریب باتفاق قوانین قضائی فعلی کشور منبعث از فرهنگ اسلامی قرآنی بوده و این فرهنگ ، بر اثر سعی و ممارست عالمین اسلامی (بخصوص فقه شیعه) در طول تاریخ تا دوران معاصر باین درجه از غنا و جامعیت رسیده است. از طرف دیگر متناسب با تحولات علم و فناوری ، ظهور و بکارگیری ابزار و اختراعات نوین در همه امور جامعه ، پدید آمدن جهان بینی های نوین ، بتدریج تغییراتی در رفتارهای فردی و اجتماعی انسانها ایجاد شده که انطباق به روز این قوانین پایه ای توسط کارشناسان خبره مرتبط ، بصور تفسیری ، نظریه ، یکسانی رویه ها ، جداول محاسباتی ، … ضرورت یافته و تا حدودی هم انجام شده است. گرچه سعی بسیاری در رعایت عدالت تام در رسیدگی و صدور احکام میشود اما وجود (هر چند کم) احکام متضاد ، اعتراضها ، نقض آراء در تجدیدنظرها ، اعاده رسیدگی ، … ، و همچنین نتایج پیش بینی نشده دامنه آثار صدور و اجرای احکام ، عدم بازدارندگی اجتماعی ، عدم پندآموزی بارز ، نوسان کیفیت چند بعدی احکام بعلت ابهام قاضی در برداشت مواد قانون ، بخشش یا تخفیفات زیانبار ، اطاله ، … نشان از وجود اشکالاتی است که در این خلاصه بآن اشاره شده و پیشنهادات بدیع سازنده نیز باختصار ارائه میشود:
- اهم اشکالات :
- نفع و زیان : شاید مهمترین اشکال در امر قضا ، وجود انگیزه حصول نفع یا وارد آمدن زیانی باشد که بنا به دلایل مختلف بدنبال آن میباشند. این انگیزه ها از سطوح خرد تا کلان تابحال وجود داشته و احتمالا باز هم خواهد داشت. از منظری، جلوگیری از این انگیزه ها بسیار دشوار بوده و با روشهای فعلی تنها میتوان آنها را تقلیل محدود داد. در مورد تقلیل کامل ، پیشنهاداتی داریم
- نقائص و ابهامات : بی شک وجود نقص و ابهام در قانون یکی از مشکلاتی است که با آن روبرو هستیم و در مورد تقلیل آنها نیز پیشنهاداتی داریم
- دامنه آثار : مهمترین اشکال از نظرگاه و مفاهیم عا ، عدم کارشناسی دقیق آثار مستقیم و جانبی احکام و دامنه گسترش محیطی و زمانی آنها میباشد. بمنظور تبیین و راه اندازی سامانه رصد دامنه آثار ، پیشنهادات مهمی خواهیم داشت
- بازدارندگی و آموزش : هدف قانون و صدور احکام ، بالطبع رعایت عدالت میباشد و البته بازدارندگی و پندآموزی نیز ، اثرات ثانویه ای هست که قانونگذار بدنبال آن میباشد. اگر پس از صدور و اجرای این حجم از احکام در طول زمان ،هنوز به نتایج مطلوبی در بازدارندگی و آموزش نرسیده ایم ، قطعا نشاندهنده اشکالات کلیدی در مجموعه امور مرتبط میباشد. برای رسیدن به حداکثر بازدارندگی و رسوخ آموزش بروز و موثر ( تا حدودی مشابه جوامع پیشرفته اما متناسب با فرهنگ اصیل اسلامی خود ) در همه ارکان جامعه ، روش و پیشنهاداتی منطبق با عا داریم
- پیشنهادات :
- بازبینی و بهینه سازی علمی و هوشمندانه قوانین : بجهت بروزآوری ممتد و هوشمندانه قوانین بترتیب 1. ایجاد سامانه هشیار بازبینی (براساس سطوحی از هوش مصنوعی) از کلیه احکام صادره تا یک بازه زمانی قبل ( متغیر و مثلا 20سال اخیر) 2. آنالیز احکام با شروع از بیشترین ایراد ، تضاد ، اعتراض ، نقض ، … 3. ارائه جداول خروجی از تحلیل نتایج براساس مفاهیم عا ، جهت بررسی و تهیه پیش نویس اصلاحات نهائی روز ، به کمیته های تخصصی کارشناسی ( و سپس ارسال به نهاد قانونگذار ) 4. ورود قوانین اصلاحی مصوب شده نوین به سامانه 5. آنالیز جدید با قوانین اصلاحی و گزارش مقایسه ای از احکام سابق با تدوین قوانین جدید
- محاکم بدوی قدرتمند : بجهت سرعت دهی ، دقت سازی ، ایجاد موانع در بروز خطا ، … در شعب بدوی از سامانه دستیار قاضی (سطح1) که براساس جمع آوری اطلاعات اولیه قبل از رسیدگی و ورود هوشمندانه اطلاعات حین رسیدگی است استفاده میشود. دستیار1 میتواند پیش نویس حکم را تهیه و قاضی آنرا کنترل و بحالت (پیش)حکم بدوی ببرد. این احکام پیش بدوی توسط قضات بالادستی در همان مجتمع بازبینی آنلاین شده و نظرات خود را به قاضی بدوی اعلام کرده تا در نهایت حکم بدوی صادر شود. چنین گردشکار هوشمندانه ای در شعب بدوی احتمال اعتراض را بحداقل رسانده ، و اعتراضات بعمل آمده روز بعد بطور کامل و آنلاین در کارتابل قضات ( منتخب سیستم) مجتمع تجدیدنظر قرار گرفته و امکان رسیدگی و صدور احکام قطعی را بسرعت فراهم می سازد
- کاهش محسوس و موثر فاصله زمانی بدوی تا تجدیدنظر : یک مشکل بسیار مهم در روند رسیدگی فعلی ، فاصله زمانی نسبتا زیاد تا شروع رسیدگی بدوی ، و سپس فاصله رسیدگی بدوی تا تجدیدنظر ، و مراحل بعدی میباشد. با بکارگیری روشهای پیشنهادی فوق (سامانه های هشیار مبتنی بر عا) بطور قطع این فواصل بطرز محسوسی کاهش یافته و تاثیر پذیری قانون در جامعه بسیار زیاد و بروز میشود
- پیش اجرای احکام هوشمندانه : قبل از شروع اجرای احکامی که بروش فوق ، هوشمندانه و دقیق صادر شده اند ، بهتر این است که آماده سازیهائی انجام شود ( بخصوص در احکام سنگین) تا آگاهی عموم از علل صدور حکم کامل شده و باین نتیجه رسید که حتی محکوم علیه خود اذعان کند که حکم صحیح بوده و اطرافیان بی تقصیر وی نیز صدمه ای نبینند. اینکار ممکن نیست مگر اینکه بطور هوشمندانه اطلاعات کافی جمع آوری و در سامانه پردازش شده باشد
- دادرسی صلح قبل از اجرای حکم : اینکه قبل از شروع اجرای حکم و بنا بدلایلی که ممکن است جدیدا حادث شده باشد ( بطور کلی و یا برای هریک از طرفین ) ، یک جلسه دادرسی صلح برای طرفینی که توسط سامانه هوشمند انتخاب شده و تعیین وقت شده باشند ، میتواند به ظهور جلوه نوینی از عدالت منجر شود
- آموزشهای هوشمندانه دوره اجرا : پس از پیشرفت روند هوشمند سازی بشرح فوق ، امکانات پایه ای برای مرحله اجرا بنحو موثر و دقیقتری در دسترس دادورز قرارگرفته و بنابراین میتواند مبنای آموزش آنلاین و راهنمائی مرحله به مرحله حین اجرا باشد. باین ترتیب اغلب مشکلاتی ( بخصوص در بخش حقوقی) را که در مرحله اجرا وجود داشت ، مرتفع شده و مسیر اشتباه (سهوی ، عمدی ) مسدود میشود. این رفتار باعث رضایت مردم و نمود صلابت بیشتر عدالت خواهد بود
- رسیدگی هوشمندانه در دوره اجرا : ممکن است در دوره اجرا احکام تحولات خاصی در هر پرونده واقع شود که نیاز به بازبینی مجدد و رسیدگی مکمل باشد. و البته ممکن است این تحولات مرتبط با حکم چنان حادث شده باشد که از دید و توجه طرفین پرونده دور مانده باشد. سامانه هشیار اجرا ، میتواند این تحول را به اطلاع طرفین رسانده و دعوت به رسیدگی در وقت انتخابی نماید. چنین امکانی یک گام دیگر دستگاه قضا را به عدالت نزدیکتر میکند
- مراقبتهای هوشمندانه پس از اجرا : اگر واقعا به اشراف عدالت باور داشته باشیم ، میبایست با مفاهیم عا آشنا بوده و آنرا در جامعه ترویج دهیم. با بسته شدن موقت یک پرونده و اجرای حکم ممکن است پیگیری هائی در آینده ضرورت یابد. یک سامانه هوشمند قضائی میتواند اخطارهای دوره ای نسبت به تحولات جدید هر پرونده اعلام نماید. بنوعی پیگیری اطلاعاتی هوش مصنوعی در اینجا همانند دستگاههای اطلاعاتی بسیار موثر است. همانطورکه در مناسبتها بخششها ارزیابی میشوند ، سامانه هوشمند میتواند در همه مواقع و در زمان صحیح وارد عمل شود
- پیشگیری : همانطورکه یک خودرو ساز معتبر جهانی همه سنجشهای قبل از عرضه محصول به بازار را در همه شرایط محیطی انجام میدهد ، دستگاه قضا نیز میتواند محصول خود را ( جامعه امن -با حداقل جرم و تخلف- ) قبل از بروز حوادث ، آمایش کند. این تدبیر بوسیله آموزش آنلاین در دسترس همگان برای آموزش و هشدار میباشد. این آموزش در سامانه هشیار میتواند جایگاه خاصی داشته باشد که در نهایت باعث کاهش فشار روزافزون به دستگاه قضا باشد.
دهها آیه از قرآن تاکید به رعایت عدالت در تمام عرصه های زندگی و بخصوص در امر داوری و قضا دارد. رعایت عدالت آنچنان اهمیت دارد که میتواند سرنوشت ابدی هریک از ما را رقم بزند. سهل انگاری در آن ، چنان مورد حسابرسی الهی خواهد بود که در کتب عا بدقت عواقب آن تعبیر شده و بنابراین بروز نگاه داشتن قوانین و ابزار حسابرسی دقیقتر در دستگاه قضا واجب و بنوعی حجت الهی است ، چرا که مطالبه الهی و عامه ، محاسبه دقیق و صحیح حتی ذرات عدالت است. چند آیه ذیل بدقت مضمون عدالت الهی و مطالبه او از انسان به رعایت عدالت را مشخص میکند..
إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ ۖ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا (نساء 40) در حقيقت، خدا هموزن ذرهاى ستم نمىكند و اگر نيكى باشد چند برابرش مىكند، و از نزد خويش پاداشى بزرگ مىبخشد. در این آیه تاکید الهی بر محاسبه ذرات اعمال ما در همه امور ( حتی رخوتی که نشان داده ایم ) میباشد. پس بجهت تشویق نیکی ، ضمن محاسبه آن پاداش اضافی نیز از خود میدهد که در اختیار اوست
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ ۖ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَىٰ أَلَّا تَعْدِلُوا ۚ اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَىٰ ۖ وَاتَّقُوا اللَّهَ ۚ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ ( مائده 8 ) اى كسانى كه ايمان آوردهايد، براى خدا به داد برخيزيد و به عدالت شهادت دهيد، و البته نبايد دشمنى ،شما را بر آن دارد كه عدالت نكنيد. عدالت كنيد كه آن به تقوا نزديكتر است، و از خدا پروا داريد، كه خدا به آنچه انجام مىدهيد آگاه است. هرگز در مسند عدالت جانب کسی را به ناحق (در حالیکه آگاه هستید) نگیرید که حساب آنرا پس خواهید داد
قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ ۖ وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ ۚ كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ (اعراف 29 ) بگو: پروردگارم به دادگرى فرمان داده است، و در هر مسجدى روى خود را مستقيم [به سوى قبله] كنيد، و در حالیكه دين ( وفکر ) خود را براى او خالص گردانيدهايد وى را بخوانيد، همانگونه كه شما را پديد آورد [به سوى او] برمىگردید. هرگز فکر نکنید عبادات شما در حالیکه عدالت را نادیده گرفته اید پذیرفته میشود. ابتدا خانه عدالت برپا کنید و سپس در آن عبادت کنید
قَالَ وَمَا عِلْمِي بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (شعرا 112) [نوح] گفت: به [جزئيات] آنچه مىكردهاند من چه آگاهى دارم؟ إِنْ حِسَابُهُمْ إِلَّا عَلَىٰ رَبِّي ۖ لَوْ تَشْعُرُونَ (شعرا 113 ) حساب آنها (اگر متوجه شوید) فقط با پروردگار میباشد. هرگز نمیتوانیم عدالت را بطور کامل در مورد افراد دریابیم و جاری کنیم ( به عا مراجعه کنید ) ، بلکه این خدا است که محاسبه کرده و همه چیز را میداند و عدالت کامل را جاری میکند. و البته باید بجهت حرکت در مسیر الهی هرچه بهتر و بیشتر با جدیدترین ابزارها و شایسته ترین قضات ، عدالت را جاری کنیم که در مسیر مشیت الهی قرار گیریم.
چنین بیانات ذیقیمتی از قرآن در مورد اصالت عدالت ، بزبانی که میبایست مفهوم و معنی برای اندیشمندان تمام دوران ، از زمان نزول تا بامروز و ادامه تا بآینده داشته باشد و مورد نقض هم قرار نگیرد ، نشان از اعجاز قرآن میباشد.